Wrodzony układ immunologiczny stanowi podstawową obronę przed szkodliwymi drobnoustrojami oraz uruchamia mechanizmy odporności adaptacyjnej. Nos jest z kolei pierwszym narządem dróg oddechowych, który ma kontakt z zawartymi we wdychanym powietrzu mikroorganizmami.[1] Jaką funkcję w układzie odpornościowym sprawuje nos? W dzisiejszym artykule wyjaśniamy, jak go wspierać przy pomocy prawidłowej higieny.

Jakie funkcje pełni nos?

Nos to nie tylko droga, którą docierają wrażenia węchowe. Jest to przede wszystkim początek dróg oddechowych, spełniający następujące funkcje:

● nawilżanie powietrza wdychanego,
● ogrzewanie powietrza wdychanego,
● oczyszczanie powietrza wdychanego.[2]

Narząd węchu jest również miejscem reakcji immunologicznej. Co ważne, upośledzenie drożności nosa zaburza wszystkie jego funkcje oraz wpływa na górne i dolne drogi oddechowe. [3] Dlatego podrażniona śluzówka nosa wymaga odpowiedniego działania.

Jaki związek z układem odpornościowym ma błona śluzowa nosa?

Nos jest miejscem kontaktu z wdychanymi patogenami, dlatego pełni ważną rolę w układzie oddechowym, i tym samym odporności człowieka. Błona śluzowa nosa przechowuje oraz neutralizuje lub eliminuje wszystkie potencjalnie szkodliwe, toksyczne lub zakaźne cząsteczki. Znajdujące się w nabłonku oddechowym receptory rozpoznają drobnoustroje, a także aktywują wydzielanie mediatorów stanu zapalnego i peptydów przeciwdrobnoustrojowych, wchodząc w interakcję z nabytym układem odpornościowym.[1]

W obronie jamy nosowej biorą udział zarówno fizyczna bariera komórkowa nabłonka, jak i klirens śluzowo-rzęskowy. Aby zapobiec rozwojowi infekcji, niezbędne jest ich działanie w skoordynowany sposób. Nieprawidłowe funkcjonowanie tych mechanizmów obronnych może z kolei wpływać na rozwój takich schorzeń jak przewlekłe zapalenie zatok.[4]

Jeśli klirens śluzowo-rzęskowy przebiega prawidłowo, rzęski poruszają się z częstotliwością około 10-14 Hz, a szybkość usuwania śluzu wynosi 10-24 mm/min w tchawicy, 4,5-7 mm/min w nosie i 0,5-2 mm/min w oskrzelikach. Dzięki temu śluz efektywnie przemieszcza się z dróg oddechowych do gardła, gdzie zostaje połknięty lub wydalony przez kaszel.[1]

Czy przesuszona śluzówka nosa może wpływać na zdolność do usuwania drobnoustrojów? Właściwe oczyszczanie śluzowo-rzęskowe zależy od liczby, struktury i skoordynowania rzęsek oraz fizycznych i chemicznych właściwości śluzu. Co ważne, śluz nosowy zawiera w ok. 90% wodę (pozostałe składniki to glikoproteiny i jony), dlatego istotne jest zapobieganie suchości nosa.[5]

Odporność organizmu a mikrobiota nosa

Jama nosowa jest siedliskiem bakterii komensalnych, które hamują kolonizację oportunistycznych patogenów. Dysbioza, czyli zaburzenie lub brak równowagi w mikrobiomie, może znacznie wpływać na zdrowie człowieka, przyczyniając się do rozwoju takich schorzeń, jak alergiczny nieżyt nosa, przewlekłe zapalenie zatok przynosowych, ostre infekcje dróg oddechowych, zapalenie ucha środkowego i astma.[6]

Podobnie jak mikrobiota jelitowa chroni błonę śluzową jelit poprzez regulację immunologiczną, tak mikrobiota błony śluzowej nosa może odgrywać ważną rolę w odporności śluzówkowej. Zmiany w jej składzie bywają też charakterystyczne dla określonych schorzeń górnych dróg oddechowych. Np. Staphylococcus, Propionibacterium, Corynebacterium i Streptococcus występują powszechnie w przewlekłym zapaleniu zatok przynosowych i alergicznym nieżycie nosa.[7]

Jak chronić się przed infekcjami, dbając o higienę nosa?

Co zrobić, jeśli uszkodzona śluzówka nosa nie spełnia dobrze swojego zadania? Zastosowanie chlorku sodu prowadzi do zwiększenia częstotliwości uderzeń rzęsek, co poprawia klirens śluzowo-rzęskowy. W zależności od patofizjologii można wykorzystać w tym celu roztwory izotoniczne lub hipertoniczne.[5]

Regularne stosowanie roztworu wody morskiej wspiera utrzymanie optymalnych funkcji nosa. Korzyści, jakie z tego wynikają, obejmują m.in. łatwiejsze usuwanie substancji drażniących, rozrzedzenie nadmiaru śluzu oraz nawilżenie śluzówki.[8]

Woda morska izotoniczna 100 ml marki Apteo do bezpiecznego oczyszczania nosa

Jak zadbać o to, aby podrażniona śluzówka nosa odzyskała prawidłowe nawilżenie? Woda morska izotoniczna 100 ml marki Apteo zawiera wodę morską bogatą w minerały i mikroelementy. Naturalny, izotoniczny spray do nosa może być używany do codziennej higieny, oczyszczania nosa oraz nawilżania śluzówki. Wyrób medyczny jest bezpieczny do stosowania od 6. miesiąca życia

Niniejszy materiał nie stanowi źródła porady medycznej. Treści zawarte w materiale są udostępniane wyłącznie w celach edukacyjnych i nie mogą zastąpić indywidualnej porady medycznej udzielanej przez lekarza lub farmaceutę.

Bibliografia:

1. H. Pedan, V. Janosova, A. Hajtman, V. Calkovsky, Non-Reflex Defense Mechanisms of Upper Airway Mucosa: Possible Clinical Application, Physiological Research 69 (2020): 55-67 https://www.biomed.cas.cz/physiolres/pdf/2020/69_S55.pdf (dostęp 9.07.2026)
2. S. Betlejewski1 , A. Betlejewski, Wpływ aerodynamiki przepływu powietrza przez nos na fi zjologię nosa, Otolaryngol Pol 2008; LXII (3): 321–325.
3. P. Rapiejko, Zdrowy nos pacjenta sprzymierzeńcem specjalisty chorób płuc, Alergoprofil, 2021, Vol. 17(2): 40-46 https://www.journalsmededu.pl/index.php/alergoprofil/article/view/1385/1276 (9.07.2026)
4. B. M. Hariri, N. A. Cohen, New insights into upper airway innate immunity, American Journal of Rhinology & Allergy 2016, Vol. 30 (5): 319-323 https://www.researchgate.net/publication/307916648_New_Insights_into_Upper_Airway_Innate_Immunity (dostęp 9.07.2026)
5. A. G. Beule, Physiology and pathophysiology of respiratory mucosa of the nose and the paranasal sinuses, Otorhinolaryngology – Head and Neck Surgery 2010 (9): 1-24, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3199822/pdf/CTO-09-07.pdf (dostęp 9.07.2026)
6. S. Dimitri-Pinheiro, R. Soares, P. Barata, The Microbiome of the Nose—Friend or Foe?, Allergy & Rhinology 2020 (11): 1-10 https://journals.sagepub.com/doi/epub/10.1177/2152656720911605 (dostęp 9.07.2026)
7. J. Tai, M. Soo Han,J. Kwak, T. Hoon Kim, Association between Microbiota and Nasal Mucosal Diseases in terms of Immunity, International Journal of Molecular Sciences 2021, 22(9) https://www.mdpi.com/1422-0067/22/9/4744? (dostęo 9.07.2026)
8. E. Santoro, P. Kalita, P. Novak, The role of saline nasal sprays or drops in nasal hygiene: a review of the evidence and clinical perspectives, Rhinology Online 2021(4): 1-16, 2021 https://www.rhinologyonline.org/Rhinology_online_issues/manuscript_102.pdf (dostęp 9.07.2026)